مدخلی بر بیدل – محمد میرویس غیاثی

کتاب پیکرم یک موج می شیرازه میخواهد نم آبی فراهم میکند خاک پریشان را شرح: کتاب برای نگهداری خود به شیرازه ضرورت دارد، تا برای…

نا ایمنی به عالم دل نا رسیدن است آهو ز رم بر آید اگر تا حرم رسد شرح: اینکه ما خود را نا امن احساس…

ای بخت سیه روز چرا سایه نکردی تا در قدم سرو قبا پوش خود افتم شرح: اینجا بیدل طوفان میکند: بخت را به انسان سیه…

بیدل به ره عشق تلاشت خجلم کرد پیش آ قدمی چند که در پای تو افتم شرح: اینجا خود را در موقف شخص دیگری قرار…

چون سیل در این دشت و درم نیست تسلی یارب روم از خویش و به دریای تو افتم شرح: خود را به سیل تشبیه میکند….

دل از کم ظرفی طاقت نبست احرام آزادی سری در جیب خود دزدیدم و بردم پناه آنجا شرح: اینجا حالت بقای خود را که تا…

فریاد نفس سوختگان عجز نگاهیست ای وای که دور از تو به یک ناله رس افتم شرح: آنها که نفس بریده اند و صدایشان به…

فغان کین نو خطان ساده لوح از مشق بیباکی به آب تیغ میشویند خط عنبر افشان را شرح: اینجا دیگر به صراحت از بیبکان زمان…

نی صبر به دل ماند و نه حیرت به نظر ها ای سیل دل و برق نظر این چه خرام است شرح: اینجا دیگر از…

اندیشهء تغییر وفا هوش گداز است ترسم که رود عشق و به بام هوس افتم شرح: اینجا بیدل یک واقعیت را مطرح میسازد و آن…

بیدل همه تن بار خودم چون نفس صبح بر دوش که افتم اگر از دوش خود افتم شرح: اینجا استقلال خود را بر رخ دیگران…

چون شانه به این سعی نگون در خم زلفت چندان که قدم پیش نهم باز پس افتم شرح: حالت خود را به شیوهء دیگر ولی…

راحت نصیب ایجاد زنگ و حبش نباشد در مردمک سیاهی نور است غش نباشد شرح: در اولین مصرع میخواهد اپارتاید و تبعیض نژادی را باطل…

کو لغزش پایی که به ناموس وفایــــت بار دو جهان گیرم و بر دوش خود افتم شرح: در این شعر موضوع کاملا جدید ولی بسیار…

یک قطره در محیط تهی از محیط نیست ما را ز بخششی که تو داری چه کم رسد شرح: این می تواند دو معنا داشته…

ای شعله امید نفس سوخته تا چند فردا ست که پرواز تو فرسودهء دام است شرح: اینجا انسان سر کش، متکبّر و خود خواه را…

پروای خم ابروی ناز فلکم نیست هیهات اگر از طاق دل آرای تو افتم شرح: اینجا دیگر از خود میگوید و بیان این نعمت خداوند…

حیف است دست منعم در آستین شود خشک این نان نمک ندارد تا پنجه کش نباشد شرح: این به شرح بیشتر نیاز ندارد و همهء…

رسوایی عاشق به ره یار بهشت است ای کاش در این کوچه به چنگ عسس افتم شرح: این دیگر یک اصل پذیرفته شده است، که…

قسمت نفس شمار درنگ و شتاب نیست باور مکن که نان شب صبحدم رسد شرح: بیان یک موضوع عقیدتی است. این جزئی از ایمان است…

هنگام انفعال حزین است لاف مرد چون نم کشید کوس به آواز خم رسد شرح: انسان با وجود نا توانی طبیعی خود لاف میزند و…

با قد خم گشته بیدل مگذر از طوف ادب آه از آن جنگی که میدانش سر پل میشود شرح: اینجا به گونه ای اشاره به…

بیدل به گمان محو یقینم چه توان کرد کم فرصتی از وصل پرستان چه پیام است شرح: اینجا بیان دو مطلب گمان «ظن» و یقین…

چون صبح اگر دم زنم از جرأت هستی از شرم شوم آب و به فکر نفس افتم شرح: اینجا خود را به روشنی صبح و…

ز بس فیض سحر می جوشد از گرد سواد دل همه گر شب شوی روزت نمیگردد سیاه آنجا شرح: در مصرع اول حالت اصلی فطری…

کو شور دماغی که به سودای تو افتم گردی کنم ایجاد و به صحرای تو افتم شرح: اینجا بیدل کسی را مورد خطاب قرار میدهد…

یاران به شرم کوشید کان رمز آشنایی بی پرده نیست ممکن بیگانه وش نباشد شرح: اینجا بیان امر دیگریست و راه تصرف را نشان میدهد….

بگذر ز غنا تا نشوی دشمن احباب اول سبق حاصل زر ترک سلام است شرح: این بیان یک مطلب اجتماعی است. عادت بر اینست که…

بیدل گشودن لبت افشای راز ماست معنی به خط ز جاده ی شق قلم رسد شرح: این تعبیر از سخن گفتن است. انسان وقتی سخن…

خواهی به دیر کن ساز خواهی به کعبه پرداز هنگامهء نفسها بی کشمکش نباشد شرح: اینجا موضوع کمی جنجالی شد! ولی آنقدر جنجالی هم نیست…

زاهد ز عیش رندان پر غافل است بیدل فردوس در همین جاست گر ریش و فش نباشد شرح: اینجا بیان همان شکایت مشهور اهل دل…

کو جهد که چون بوی گل از هوش خود افتم يعنی دو سه گام آنسوی آغوش خود افتم شرح: در این بیت از غزل، بیدل…

«اختلاف رنگها بیدل نفاق بیش نیست» «ور نه یک رنگ است خون در پیکر طاووس و زاغ» اینجا بیدل میگوید: خوبی ها در رنگ، نژاد،…

بر خوان عشق نتوان شد محرم حلاوت تا انگبین شمعت انگشت چش نباشد شرح: اینجا بیان همان مطلب قبلی است منتها راه محرم شدن به…

پوشیدن است چشم ز خاک غبار خیز زان سفله شرم کن که به جا و حشم رسد شرح: این هم بیان همان مطلب قبلی است،…

حسد را ریشه نتوان یافت جز در طینت ظالم سر دنباله دایم در دل تیر است پیکان را شرح: اینجا هم بیان طبیعت گروهی از…

ز طرز مشرب عشاق سیر بی نوایی کن شکست رنگ کس آبی ندارد زیر کاه آنجا شرح: «طرز مشرب عشاق» در اصطلاح تصوف، همان طریق…

مغرور کمالی ز فلک شکوه چه لازم کار تو هم از پختگی طبع تو خام است شرح: اینجا بیان مذمت تکبر است. انسان در هر…

ادبگاه محبت ناز و شوخی بر نمیدارد چون شبنم سر به مهر اشک می بالد نگاه آنجا شرح: این موضوع به شرح بیشتر نیاز مند…

بر تختهء من و ما خال زیادی وهمیم بازیچهء عدم را این پنج و شش نباشد شرح: زندگی را به تختهء نرد و انسان را…

تا از نفس غباریست باید زبان کشیدن در وادی محبت جزء العطش نباشد شرح: اینجا بیان میدارد که تا نفس در انسان است باید زبان…

خورشید گریبان خیالات ندارد کو لفظ که در فکر معمای تو افتم شرح: اینجا بیان صفت خداوندی و بیان قدرت لایزال خداوند است. انسان میتواند…

زمین گیرم به افسون دل بی مدعا بیدل در آن وادی که منزل نیز می افتد به راه آنجا شرح: اول بیان حالت واقعیت خود…

گویند بهشت است همان راحت جاوید جایی که به داغی نتپد دل چه مقام است شرح: اینجا مقصد کم نگری و سبک انگاری بهشت نیست،…

از بسکه دو تا گشته ام از بار ضعیفی خلخال شمارد چو به پای مگس افتم شرح: شاید این غزل را در ایام پیری گفته…

به اوج کبریا کز پهلوی عجز است راه آنجا سر مویی گر اینجا خم شوی بشکن کلاه آنجا شرح: این غزل در مجموع بیان ارزش…

تغییر وضع ما ز تری های فطرت است خط بی نسق شود چون به اوراق نم رسد شرح: هر آنچه تر بود قابل پیچش و…

خوشا بزم وفا کز خجلت اظهار نومیدی شرر در سنگ دارد پر فشانی های راه آنجا شرح: اینجا حالتی را به تصویر میکشد و آن…

سر تا قدمم نیست به جز قطره ای اشکی عالم همه یار است به پای چه کس افتم شرح: سر تا قدم خود را قطرهء…

کی در قفس و دام هوا و هوس افتم آن شعله نیم من که به هر خار و خس افتم شرح: اینجا باز به استفهام…

از تبختر بر قفا مفگن وفاق حاضران هر سخن کاینجا سر زلف است کاکل میشود شرح: اینکه همسویی دیگران را بر اثر کبر و نخوت…

به بی سامانی ام وقت است اگر شور جنون گرید که دستی گر کنم پیدا نمی یابم گریبان را شرح: اینجا بیدل ادعا میکند که…

جام الفت بسکه بر طاق تأمل چیده اند دور لطف از یاد بر گشتن تغافل میشود شرح: جامهای ظریف و شکننده باید بسیار با دقت…

خیال جلوه زار نیستی هم عالمی دارد ز نقش پا سری باید کشیدن گاه گاه آنجا شرح: مراد از «خیال جلوه زار نیستی»، احساس و…

زین ترقی ها که دونان سر بر گردون سوده اند گاو و خر را آدمی گفتن تنزل میشود شرح: این بیان حالت و اوضاع سیاسی…

مستند اسیران خم و پیچ محبت در حلقهء گیسویی تو ذکر خط جام است شرح: در زندگی فرود و فراز های زیادی هست، هر انسان…

از بی نفسی کم نشود ربط خروشم در قافله ی حیرت اگر چون جرس افتم شرح: اینجا بیشتر به تحلیل شخصیت خود می پردازد و…

به چشم خونفشان بیدل تو آن بحر گهر خیزی که لاف آبرو پیشت گدازد ابر نیسان را شرح: بیدل باز هم از خود میگوید؛ او…

جایی که شکوه ها به صف زیر و بم رسد حلوای آشتی است دو لب گر بهم رسد شرح: اینجا یک آموزندگی بسیار مهم در…

در خور رفع تعلق عیش خرمن کن که شمع خار پا چندان که می آرد برون گل میشود شرح: بیدل بر خلاف ادعای بعضی ها…

شور طلبم مانع تحقیق وصالست خمخانهء رازم اگر از جوش خود افتم شرح: این موضوع بیان یک حقیقت تلخ از زندگیست. هر کس دست طمع…

مپسند که امروز منی گم شده فرصت در کشمکش وعده ای فردای تو افتم شرح: باز هم عرض نیاز میکند و از خداوند لایزال میخواهد…

از ضعف بی بری ها بر خاک سجده بردم بید آبرو نریزد گر مرتعش نباشد شرح: وقتی دانه بی بر میشود آنرا در خاک می…

به کنعان هوس گردی ندارد یوسف مطلب مگر در خود فرو رفتن کند ایجاد چاه آنجا شرح: بازهم تمثیل در معنا. وقتی یعقوب علیه السلام…

جرأت رفتار شمعم گر به این وا ماندگیست رفته رفته نقش پا در گردنم غل میشود شرح: حافظ هم قبل از بیدل این مفهوم را…

در خاک ره افتاده ام اما چه خیالیست کز یاد شب وعده فراموش خود افتم شرح: اینجا موضوع جدیدی را نسبت به خود و در…

«طبع ظالم در ریاضت مایل اصلاح نیست» «نشتر از رگ چون شود فارغ به دنبل می زند» پیامبر صلی الله علیه و سلم فرموده اند:…

کی صبح نقاب افکند از چهره که امشب آیینهء بخت سیهم در کف شام است شرح: اینجا حالت سیه روزی خود و یا محیط خود…

از شیشهء تعین ایمن نمیتوان زیست در طبع ما گدا زیست هرچند غش نباشد شرح: اینجا بیان یک مطلب بسیار ساده و تکراری است. وقتی…

بهر دیگران چند کنم وعظ طرازی ای کاش شوم حرفی و در گوش خود افتم شرح: اینجا موضوعی دیگر ولی مربوط به همان اولی را…

چشم تو نبسته است مگر گفت و شنودت محو خودی ای بی خبر افسانه کدام است شرح: عادتاً وقتی انسان به گفت و شنود می…

در دست جهد نیست عنان سبک روان هر جا رسد خیال و نظر بی قدم رسد شرح: کسانیکه «سبک رو» ـ کنایه از بی تصمیمی…

طاووس ز نقش پر خود دام بدوش است بیدل چه عجب گر ز هنر در قفس افتم شرح: اینجا باز ضرر های عرض وجود را…

هر چه شد منسوب مجنون بی خروش عشق نیست آهن از گل کردن زنجیر بلبل میشود شرح: عشق مجنون چنان جنبه افسانوی و سمبولیک بخود…

اگر سوزد نفس از شور محشر باج میگیرد خموشی های این نی در گره دارد نیستان را شرح: اینجا بیان میدارد که خاموشی و عدم…

به هر جا عافیت رو داد نادان در تلاش افتد دویدن ریشهء گلهای آزادیست طفلان را شرح: این هم یک مطلب عمیق اجتماعی است. طبیعت…

جزو موزون اعتدال جوهر کل میشود چون شود مینا صدای کوه قلقل میشود شرح: این یک مقدمه ای از شناخت طبعیت با اصول منطق برای…

در سوختنم شمع صفت عرض نیازیست مپسند که در آتش خاموش خود افتم شرح: اینجا بیدل موضوع دیگری را مطرح میکند که بی ربط به…

عافیت خواهی در این بزم از من و ما دم مزن زین هوای تند شمع عالمی گل میشود شرح: در مصرع اول خود خواهی؛ تکبر…

هرزه تاز گفتگو تا چند خواهی زیستن گر نفس دزدی دو عالم یک تأمل میشود شرح: این بیان جزئی از پایان با بالا است. یعنی…

امشبم در دل خیالت مست جام شرم بود کز نم پیشانی من شیشه پر مل میشود شرح: مخاطب خود را هر کس که باشد خطاب…

بی جوهری از هرزه درایی است زبان را تیغی که به زنگار فرو رفت نیام است شرح: اینجا بیدل یک ادعای درست میکند و آن…

چو بوی گل لباس راحت ما نیست عریانی مگر در خواب بیند پای مجنون وصل دامان را شرح: اینجا همان باز همان مطلب عدم شهرت،…

در قطره ام انداز محیط است پر افشان حیف است کز افسون گهر در قفس افتم شرح: باز از خود صفت میکند و میگوید: در…

عجز طاقت کرد ما را محرم امداد غیب اختیار آنجا که در ماند توکل میشود شرح: اینجا بیان یک مطلب عقیدتی «جبر و اختیار» است….

نومیدی ام از قید جهان شکوه ندارد بادام و قفس طایر پر ریخته رام است شرح: اینجا بیان این مطلب است که؛ انسان وقتی تلاش…

آن زلف پریشان همه جا فتنه فکنده است هر دام که ببینم به تمنای تو افتم شرح: اینجا مراد از زلف پریشان نشانه های قدرت…

بی قدر نیم گر به چمن سازی تسلیم در خاک به رنگ ثمر پیش رس افتم شرح: اینجا نا توانی مادی خود را تشبیه میکند…

چشمی که ندارد نظری حلقهء دام است هر لب که سخن سنج نباشد لب بام است شرح: اینجا بیدل دقیقا مفهوم یک حدیث شریف را…

درشتان را ملایم طینتی هایم خجل دارد زبان از نرم گویی سر نگون افتاد دندان را شرح: اینجا مذمّت بد گویی و درشت طبعی است،…

عمریست در این باغ پر افشان امیدم شاید چو نگه بر گل رعنای تو افتم شرح: اینجا بیان واقعیت است. در زندگی همه به امید…

مقیم دشت الفت باش و خواب ناز سامان کن به هم می آورد چشم تو مژگان گیاه آنجا شرح: اینجا خلاصهء معنای یک حدیث شریف…

ای زندگی به حسرت وصل اضطراب چیست بنشین دمی که قاصد ما از عدم رسد شرح: زندگی را مخاطب می سازد و اضطراب زندگی را…

بیاد محفل نازش سحر خیز است اجزایم تبسم تا کجا ها چیده باشد دستگاه آنجا شرح: در معنای این دو مصرع یک تشبیه نهفته است….

چون سایه ز سر تا قدمم ذوق سجودیست بگذار که در پای سرا پای تو افتم شرح: خود را به سایه تشبیه میکند که همیشه…

دگر گو تحفه ای تا گلخران فهمند مقدارش چو نقش پا به خاک افگنده اند آیینهء جان را شرح: اینجا بیدل گفتار خود را می…

عمریست که دریا به کنار است حبابم آن به در اندیشهء آغوش خود افتم شرح: بیدل اینجا حالت و کیفیت زندگی خود را هنر مندانه…