در حافظه فرهنگی و معنوی افغانستان، نامهایی وجود دارند که فراتر از یک هنرمند، قاری، نعتخوان یا شخصیت مذهبیاند؛ نامهایی که با بخشی از روح جمعی مردم پیوند خوردهاند. میر فخرالدین آغا یکی از همان چهرههاست؛ مردی که صدایش دههها در خانقاهها، زیارتها، محافل عرفانی و خانههای مردم افغانستان طنین داشت و برای هزاران انسان، یادآور عشق پیامبر، ذکر، تصوف و فضای روحانی کابل قدیم بود.
او تنها یک نعتخوان مشهور نبود؛ بلکه نماینده یک سنت بزرگ عرفانی در افغانستان به شمار میرفت؛ سنتی که در خانقاهها، حلقههای ذکر، محافل مثنویخوانی و فرهنگ مردمی شهر کابل نفس میکشید. میر فخرالدین آغا از واپسین چهرههای نسل قدیم نعتخوانان و اهل تصوف افغانستان بود که صدایش نه برای شهرت و ثروت، بلکه برای حال معنوی و عشق درونی بلند میشد.
سید فخرالدین آغا فرزند سید عبدالله، فرزند سید غوثالدین، در سال ۱۳۲۲ خورشیدی در شهر کهنهی کابل، در کوچه بارانه، در خانوادهای متصوف و اهل عرفان چشم به جهان گشود. فضای خانوادگی او فضایی کاملاً معنوی بود؛ خانهای که در آن ذکر، شعر عرفانی و احترام به اهل طریقت حضور دائمی داشت.
از همان کودکی، هوش، زیرکی و رفتار متفاوت او توجه اطرافیان را جلب کرده بود. اعضای خانواده میگفتند که او از همان سالهای خردسالی، آرامش و وقاری داشت که کمتر در کودکان دیده میشود. همین روحیه سبب شد که خیلی زود به سوی فضای عرفانی و نعتخوانی کشیده شود.
میر فخرالدین آموزش ابتدایی خود را در مکتب بیهقی آغاز کرد و سپس شامل لیسه حبیبیه شد؛ لیسهای که بسیاری از روشنفکران، سیاستمداران و شخصیتهای فرهنگی افغانستان در آن تحصیل کردهاند.
او تا صنف دهم در لیسه حبیبیه درس خواند و سپس وارد کورس مستعجل نظامی در رشته توپچی شد. پس از پایان آموزش، به عنوان منصبدار در یکی از قطعات اردوی افغانستان ایفای وظیفه کرد. بعدتر شامل دانشگاه حربی شد و در رشته توپچی زمینی تحصیلات عالی نظامی را ادامه داد. او پس از فراغت، به عنوان ضابط اداری و استاد در دانشکده توپچی مقرر شد.
در سال ۱۳۵۴ خورشیدی، در زمان جمهوری سردار محمد داوود خان، پس از سپریکردن امتحان بورس تحصیلی، برای ادامه تحصیل نظامی به شهر لنینگراد اتحاد شوروی اعزام شد. او حدود سه و نیم سال در آنجا به فراگیری علوم نظامی پرداخت؛ اما به دلیل اختلاف فکری با نظام کمونیستی شوروی و مخالفت با اندیشههای حاکم، از مسیر نظامی کنار گذاشته شد و به افغانستان بازگشت.
پس از بازگشت، زندگی او با دشواریهای زیادی همراه شد. رژیم وقت فشارهای فراوانی بر او وارد کرد. او کارت تقاعد نگرفت و برای تأمین زندگی به تجارت آزاد روی آورد. با این حال، دوستان و نزدیکانش میگویند که حتی در دوران تجارت نیز بیشتر درآمد خود را صرف کمک به فقرا و مستحقان میکرد.
برخلاف برخی روایتهای مشهور، میر فخرالدین آغا نعتخوانی را پس از کنار گذاشتهشدن از وظیفه نظامی آغاز نکرده بود. او از همان سالهای نوجوانی به نعتخوانی میپرداخت و این راه را با تشویق پدرکلان مادریاش، میر خیرالدین آغا، آغاز کرده بود.
پدرکلانش نهتنها مشوق او، بلکه نخستین استادش نیز بود. بعدها برخی به اشتباه نوشتند که او شاگرد حاجی غلام حسین، پدر استاد سرآهنگ، بوده است؛ اما نزدیکان و همراهانش بارها توضیح دادهاند که این روایت دقیق نیست. حاجی غلام حسین از نعتخوانان شناختهشده کابل بود، اما استاد اصلی میر فخرالدین آغا همان پدرکلانش به شمار میرفت.
برای او نعتخوانی نوعی عبادت و سلوک روحی بود. او هرگز از راه نعتخوانی امرار معاش نکرد و اگر کسی پول یا هدیهای به او میداد، آن را نمیپذیرفت یا به نیازمندان میبخشید. او باور داشت که نعتخوانی باید از سر عشق باشد، نه وسیله درآمد.
یکی از مهمترین فصلهای زندگی میر فخرالدین آغا، حضور او در خانقاه معروف پاچاصاحب بود؛ خانقاهی که در آن زمان مهمترین مرکز تصوف و حلقات عرفانی کابل به شمار میرفت.
این خانقاه ابتدا در ششدرک موقعیت داشت و بعدتر به نزدیکی سیلوی مرکز و دانشگاه کابل منتقل شد. گرداننده آن، سید حفیظالله مشهور به «پاچا صاحب»، از سادات کنر و از چهرههای بزرگ تصوف افغانستان بود.
از آن پس، او به نعتخوان اصلی محفل پاچا صاحب تبدیل شد و تا زمان وفات پاچا صاحب در سال ۱۳۵۲ خورشیدی، هر جمعه در خانقاه حضور داشت.
میر فخرالدین آغا آرامآرام به مشهورترین نعتخوان افغانستان تبدیل شد. صدای او گرم، نافذ، اندوهناک و عمیق بود؛ صدایی که به تعبیر بسیاری، «حال» میآورد. او نه تنها در کابل، بلکه در شهرهای دیگر افغانستان نیز شناخته شد.
او چهارشنبهها در زیارت شاه دوشمشیره، جمعهها در زیارت تمیم انصار، خانقاه پهلوان و دیگر خانقاههای کابل نعت و منقبت میخواند. حلقههای ذکر با صدای او رونق خاصی مییافتند.
در آن سالها، مردم افغانستان بهویژه در ماه رمضان، شبهای جمعه و مناسبتهای مذهبی، با صدای او انس داشتند. حضور او در رادیو افغانستان و تلویزیون افغانستان، شهرتش را چند برابر کرد.
او از معدود نعتخوانانی بود که میان حلقات مردمی، صوفیان، روشنفکران و حتی نسل جوان محبوبیت داشت.
یکی از مهمترین جنبههای شخصیت میر فخرالدین آغا، ارادت عمیق او به مولانا جلالالدین محمد بلخی بود.
او سالها برای معرفی مولانا در افغانستان تلاش کرد. در محافل عرفانی، بارها از مثنوی معنوی میخواند و بخشهایی از آن را با لحن و آهنگ خاص خود اجرا میکرد. مشهورترین اجرای او، خواندن «نینامه» یا هجده بیت نخست مثنوی بود؛ اجرایی که هنوز هم در حافظه فرهنگی مردم افغانستان زنده است.
میر فخرالدین آغا شش دفتر مثنوی معنوی را در رادیو افغانستان ثبت کرد و در محافل مولاناپژوهی داخل و خارج کشور شرکت داشت. او باور داشت که مولانا نه تنها شاعر، بلکه درمان روح انسان معاصر است.
با آغاز جنگهای داخلی افغانستان، فضای کابل برای بسیاری از مردم ناامن شد. میر فخرالدین آغا نیز ناچار به ترک کابل گردید و به مزارشریف مهاجرت کرد.
او در جوار روضه حضرت علی در مزارشریف سکونت اختیار کرد و تا پایان عمر همانجا ماند. دوستانش میگویند که او دیگر هیچ علاقهای به بازگشت به کابل نداشت و آرزو میکرد در کنار روضه شریف دفن شود.
میر فخرالدین آغا انسانی بسیار سادهزیست بود. از تجمل، قدرت و نزدیکی با صاحبان ثروت دوری میکرد. لباس ساده میپوشید و در میان مردم عادی زندگی میکرد.
او بارها میگفت: «من از مردم خود هستم؛ از مردم خود مقام یافتهام و در میان مردم میمانم.»
او هیچگاه نخواست از محبوبیتش برای رسیدن به جایگاه سیاسی یا اقتصادی استفاده کند. حتی در دوران مهاجرت و دشواریهای اقتصادی، وقار و استقلال خود را حفظ کرد.
سرانجام میر فخرالدین آغا در ۲۷ ثور ۱۳۸۵ خورشیدی، در سن ۶۳ سالگی، بر اثر سکتهی مغزی درگذشت.
خبر وفات او موج بزرگی از اندوه در افغانستان ایجاد کرد. هزاران نفر در مراسم جنازه او شرکت کردند و پیکرش از کابل به مزارشریف منتقل شد. او در چهارباغ روضه مبارک، در جوار حضرت علی، به خاک سپرده شد؛ همان جایی که آرزو داشت آخرین منزلگاهش باشد.
امروز، سالها پس از خاموشی آن صدا، هنوز هم نام میر فخرالدین آغا با فضای خانقاههای کابل، ذکر، منقبت، مثنویخوانی و معنویت اصیل افغانستان پیوند خورده است.
او تنها یک نعتخوان نبود؛ بلکه حافظ بخشی از سنت عرفانی افغانستان بود. نسلی که با صدای او بزرگ شد، هنوز هم وقتی نوای نینامه یا نعتهایش را میشنود، به یاد کابل قدیم، شبهای خانقاه، حلقههای ذکر و صفای ازدسترفته آن دوران میافتد.
میر فخرالدین آغا در حقیقت یکی از آخرین صداهای بزرگ فرهنگ عرفانی افغانستان بود؛ صدایی که هنوز هم در حافظه مردم زنده است.
به قلم: ظهور مظهر
به کوشش: فهیم هنرور
