فغان کین نو خطان ساده لوح از مشق بیباکی
به آب تیغ میشویند خط عنبر افشان را
شرح:
اینجا دیگر به صراحت از بیبکان زمان خود شکایت میکند و این بیت به تشریح بیشتری ضرورت ندارد و پر واضح است. یک تشبیه نازکی هست: وقتی انسان میخواهد تمرین خطاطی کند، ـ در محیط ما آنرا مشاقی میگویند ـ اولین درسی که استاد برای شاگرد میدهد، نرمش در برابر کاغذ است. حتی این جمله را استعمال میکنند: «کاغذ دوست صمیم توست و آزارش مده» قلم را بسیار نرم در کاغذ حرکت بده و بسیار دقیق و آرام باش تا سبب تخریش کاغذ نشوی. اما شاگردان بیباک و کم توجه به درس استاد، معمولا قلم را با شدت کش میکنند و از آن صدای نا هنجار بر میخیزد، گاهی کاغذ هم پاره میشود. این نماد یک نوع بیباکی است. برای بیدل شناسی هم بیباکی در کار نیست، لطافت های علمی و نازکی های ادبی در کار است! خود این بنده در مضمون مشق بارها خطی را که نا رسا پنداشته ام با نوق چاقو پاک کرده ام، توجه نکرده ام که کاغذ تخریش میشود. پس این یک تعبیر واقعی است.
مصرع دوم دارای تشبیه عمیق تر است. چهره های که زیبا هستند، از آن عطر و عنبر افشان میشود، باید با نوازش و نرمی لمس شوند. نباید با تیغ آنرا شست و یا مقابل نمود. اینجا هم یک تعبیر بسیار لطیف از مقابلگی نرمی و درشتی است. تیغ کشیدن در روی نازک. نرمی را نرمی باید، درشتی را هم نرمی باید، چه جایی که نرمی با درشتی مقابله کنی! این به همان مثال مشهور می ماند «گرهی که بدست باز میشود حاجت دندان نیست»
سخت گویی زشت گویی نیست کار عاقلان
از برای نرم گفتن شد زبان بی استخوان
کسانی هم که میخواهند افکار خود را که در حقیقت چیزی لطیف و نازکی است، با زور بر دیگران تحمیل کنند و یا در برابر انسان که در حقیقت جسم لطیفی است، راه خشونت را پیش گیرند به همین میمانند که نماد ظرافت را با سنگ و یا شمشیر پاک کنند.
* خداوند (ج) فرموده است: أدع الی سبیل ربّک بالحکمة والموعظة الحسنة و جادلهم بالتی هی أحسن فإذا الذی بینک و بینه عداوة کأنّه ولیٌ حمیم. «دعوت کن به راه پروردگارت با حکمت و موعظهء نیک و مجادله کن با آنها به بهترین وجه، چون آنکه میان تو و او دشمنی هست گویی اینکه دوست صمیمی باشد» اینست راه و روش درست در برابر درشتی ها.
* یا فرموده است: فبما رحمة من الله لنة لهم ولو کنت فضاً غلیظ القلب لإنفظوا من حولک…« پس به آنچه از رحمت خدا برایشان نرم شدی، اگر گرفته ای سخت دل می بودی از اطراف تو دور میشدند…» هیچگاه انسان نمیتواند چنین تعبیری کند. ولی این خلاق بیچون بندگانی مثل بیدل دارد که در فارسی تعبیر نازک در حد و توان بندگی کند.
به آب تیغ میشویند خط عنبر افشان را
شرح:
اینجا دیگر به صراحت از بیبکان زمان خود شکایت میکند و این بیت به تشریح بیشتری ضرورت ندارد و پر واضح است. یک تشبیه نازکی هست: وقتی انسان میخواهد تمرین خطاطی کند، ـ در محیط ما آنرا مشاقی میگویند ـ اولین درسی که استاد برای شاگرد میدهد، نرمش در برابر کاغذ است. حتی این جمله را استعمال میکنند: «کاغذ دوست صمیم توست و آزارش مده» قلم را بسیار نرم در کاغذ حرکت بده و بسیار دقیق و آرام باش تا سبب تخریش کاغذ نشوی. اما شاگردان بیباک و کم توجه به درس استاد، معمولا قلم را با شدت کش میکنند و از آن صدای نا هنجار بر میخیزد، گاهی کاغذ هم پاره میشود. این نماد یک نوع بیباکی است. برای بیدل شناسی هم بیباکی در کار نیست، لطافت های علمی و نازکی های ادبی در کار است! خود این بنده در مضمون مشق بارها خطی را که نا رسا پنداشته ام با نوق چاقو پاک کرده ام، توجه نکرده ام که کاغذ تخریش میشود. پس این یک تعبیر واقعی است.
مصرع دوم دارای تشبیه عمیق تر است. چهره های که زیبا هستند، از آن عطر و عنبر افشان میشود، باید با نوازش و نرمی لمس شوند. نباید با تیغ آنرا شست و یا مقابل نمود. اینجا هم یک تعبیر بسیار لطیف از مقابلگی نرمی و درشتی است. تیغ کشیدن در روی نازک. نرمی را نرمی باید، درشتی را هم نرمی باید، چه جایی که نرمی با درشتی مقابله کنی! این به همان مثال مشهور می ماند «گرهی که بدست باز میشود حاجت دندان نیست»
سخت گویی زشت گویی نیست کار عاقلان
از برای نرم گفتن شد زبان بی استخوان
کسانی هم که میخواهند افکار خود را که در حقیقت چیزی لطیف و نازکی است، با زور بر دیگران تحمیل کنند و یا در برابر انسان که در حقیقت جسم لطیفی است، راه خشونت را پیش گیرند به همین میمانند که نماد ظرافت را با سنگ و یا شمشیر پاک کنند.
* خداوند (ج) فرموده است: أدع الی سبیل ربّک بالحکمة والموعظة الحسنة و جادلهم بالتی هی أحسن فإذا الذی بینک و بینه عداوة کأنّه ولیٌ حمیم. «دعوت کن به راه پروردگارت با حکمت و موعظهء نیک و مجادله کن با آنها به بهترین وجه، چون آنکه میان تو و او دشمنی هست گویی اینکه دوست صمیمی باشد» اینست راه و روش درست در برابر درشتی ها.
* یا فرموده است: فبما رحمة من الله لنة لهم ولو کنت فضاً غلیظ القلب لإنفظوا من حولک…« پس به آنچه از رحمت خدا برایشان نرم شدی، اگر گرفته ای سخت دل می بودی از اطراف تو دور میشدند…» هیچگاه انسان نمیتواند چنین تعبیری کند. ولی این خلاق بیچون بندگانی مثل بیدل دارد که در فارسی تعبیر نازک در حد و توان بندگی کند.
