سیمای عرفانی و ادبی خواجه مستان شاه کابلی
سید رسول مستان شاه کابلی، از عارفان شوریده و شاعران نامدار مکتب عرفانی چشتیه در سدهی سیزدهم هجری قمری (مطابق با قرن بیستم میلادی) است. طریقت او که ریشه در «چشت شریف» هرات دارد، از طریق سلسله ارادت به شاه نیاز احمد بریلوی و در نهایت به پیر فرزانهی شرق، خواجه معینالدین چشتی پیوند میخورد.
وی در دههی نخست قرن سیزده قمری در کابل چشم به جهان گشود و پس از طی مدارج علمی و سلوک عرفانی، به یکی از چهرههای برجستهی تصوف مبدل گشت.
آثار و میراث مکتوب
مستان شاه آثاری نغز و گرانبها در حوزهی عرفان و ادبیات به یادگار گذاشته است که از آن جمله میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
– آتشکده وحدت (از مشهورترین آثار او)
– دیوان ثانی
– یوسف و زلیخا (به نظم)
– سراجالصالحین
– مخمس چهل اسرار
– تبعید و هجرت
سرنوشت این عارف بزرگ با تلاطمهای سیاسی عصر امیر حبیبالله خان گره خورد که در نهایت به تبعید او از افغانستان انجامید. وی در سال ۱۲۸۴ خورشیدی (۱۹۰۵ میلادی) وارد کشمیر شد و پس از مدتی به دهلی عزیمت کرد. مستان شاه تا پایان عمر در هند اقامت گزید و بدون انقطاع به خلق آثار ادبی و ترویج معارف صوفیانه پرداخت.
مستان شاه در حافظهی موسیقی و ادب
اشعار او، بهویژه غزلیات دلکش و شورانگیزش، جایگاه ویژهای در موسیقی عرفانی و کلاسیک افغانستان دارد. بیت معروف «جانان خرابات» که به استقبال از کلام مولانا سروده شده، سرآمد اشعار اوست. این سرودهی ماندگار بارها توسط استادان برجستهی موسیقی از جمله استاد سرآهنگ، قاسمبخش، ناشناس، امیرمحمد، رحیم جهانی، احمد ولی و سمیع رفیع اجرا شده و جزیی از حافظهی شنیداری مردم گردیده است.
فرجام و تبار
با وجود جایگاه رفیع علمی، اطلاعات مشروحی از زندگانی وی در دست نیست. طبق روایات بازماندگان ایشان (از جمله بشیر احمد واحدی در مزارشریف)، وی در سالهای بین ۱۲۹۳ تا ۱۲۹۸ خورشیدی (۱۹۱۴ تا ۱۹۱۹ میلادی) دار فانی را وداع گفت. پیکر این عارف واصل در شهر دهلی، در جوار آرامگاه حضرت نظامالدین اولیاء به خاک سپرده شده است.
در سالهای اخیر، بازماندگان وی از جمله محمد وثوق وقفی و محمد وحید وقفی، با بازنویسی کتاب «آتشکده وحدت»، گامی ارزشمند در جهت احیای میراث این شاعر فراموششده برداشتهاند.
به کوشش فهیم هنرور
نشر سخنور | Sokhanwar.Com
