چه اندیشی از خود که فعلم نکوست؟

(سعدی، بوستان، باب هشتم، در شُکر بر عافیت)

آدمی وقتی عملی نیک انجام می‌دهد معمولاً انجام آن را یکسره حاصلِ نیّت و ارادهٔ و توانِ خود می‌پندارد. این تصوّر گاه او را مغرور می‌کند و چنین می‌پندارد که هیچ عاملی جز خودِ او در انجامِ آن عملِ نیک دخیل نبوده است. امّا سعدی به دقّت چنین نکته‌ای را یادآوری می‌کند و پندی آگاهی‌بخش به ما می‌دهد، او می‌گوید وقتی عملی نیک انجام دادی به این نکته توجّه کن که اسباب و عللی غیر از خودِ تو نیز در کار بوده‌اند و همگی دست به دست هم داده‌اند تا تو بتوانی آن عملِ نیک را تحقّق بخشی. در حقیقت برای انجامِ عملی خیر توفیق همراه تو بوده است وگرنه هرگز به تنهایی نمی‌توانستی از پس انجام آن برآیی. به یاد داشتنِ این نکته می‌تواند آدمی را پس از انجامِ کارِ نیک از تکبّر ورزیدن، منّت گزاردن و تفاخر دور نگاه دارد.

علی منهاج