عایشه سمرقندی؛ ستارهای در سپهر فقه و ادب سمرقند
عایشه سمرقندی (زاده ۶۱۱ ه.ش – درگذشته ۶۸۹ ه.ش / ۷۳۲-۶۵۴ ه.ق) از چهرههای درخشان و نامآور زنان در سده هفتم هجری است. او در شهر تاریخی سمرقند، که در آن روزگار از مراکز اصلی دانش و تمدن در خراسان بزرگ بود، در خانوادهای صاحبنام و اهل فضل دیده به جهان گشود. پدر او قاضی معروف سمرقند بود و همین پیشینه خانوادگی باعث شد تا عایشه از کودکی در فضای علم و معرفت رشد کند.
تحصیلات و جایگاه علمی: او نخستین آموزههای خود را در علوم دینی، فقه و ادبیات نزد پدرش فراگرفت. عایشه به چنان درجهای از دانش دست یافت که نه تنها در ادبیات، بلکه در فقه نیز به عنوان بانویی دانشمند شناخته میشد. نام او در منابع فقهی و دینی به عنوان زنی فقیه ذکر شده که نشاندهنده احاطه کامل او بر علوم شرعی زمانه خویش است. او نمونهای بارز از حضور فعال زنان در حوزههای علمی و قضایی در تاریخ تمدن اسلامی به شمار میرود.
میراث ادبی و هنر شاعری: عایشه در کنار دانش فقهی، شاعری توانا و خوشقریحه بود. در تذکرههای سخنوران آمده است که او حدود پنج هزار بیت در قالبهای مختلف شعری سروده است. اشعار او به زبان فارسی، از نظر سلامتِ زبان و پختگیِ بیان، جایگاهی ویژه در میان ادبیات زنان دارد. تصویرسازیهای بدیع و عواطف رقیق انسانی در سرودههای او موج میزند؛ چنانکه در یکی از تکبیتهای مشهور و ماندگارش که سرشار از استعارههای لطیف است، میگوید: «بیچشمِ تو، چشمم به بدخشان ماند» (اشاره به سرخی چشم از کثرت گریه که به لعل بدخشان تشبیه شده است).
فرجام و یادبود: این بانوی ادیب و فقیه، پس از عمری مجاهدت در راه علم و ادب، در نیمه دوم سده هفتم (یا اوایل سده هشتم طبق برخی منابع) در زادگاهش سمرقند دار فانی را وداع گفت و در همان شهر به خاک سپرده شد. مزار او همواره یادآور دورانی است که زنان با تکیه بر خرد و قلم، نقشآفرینان اصلی فرهنگ و هویت جامعه بودند.
نکته تاریخی: در برخی منابع، سالهای تولد و وفات او با تفاوتهای اندکی ذکر شده است، اما آنچه قطعی است، شهرت او در سده هفتم هجری به عنوان یکی از پیشگامان شعر زنان در فرارود (ماوراءالنهر) است.
به کوشش نجیب الله هنرور
نشر سخنور | Sokhanwar.Com
