نظامی حدود سال ۵۲۰ هجری شمسی در شهر گنجه به دنیا آمد. گنجه در آن دوران بخشی از قلمرو امپراتوری سلجوقی بود و شهری پررونق در منطقه قفقاز به شمار میرفت. اطلاعات دقیق از کودکی او محدود است، اما منابع نشان میدهند که در محیطی فرهنگی غنی رشد کرد.
پدرش یوسف بن زکی و مادرش رئیسه نام داشت. برخی منابع مادر او را از خاندانی کردتبار ذکر کردهاند. نظامی زود یتیم شد و احتمالاً تحت سرپرستی خویشاوندان، به ویژه دایی مادریاش، بزرگ شد. این دوران بر شخصیت درونگرا و تأملگرای او تأثیر گذاشت.
نظامی از دانش گستردهای در علوم زمان خود برخوردار بود. او در زمینههای فلسفه، نجوم، ریاضیات، پزشکی، فقه، کلام و ادبیات تبحر داشت. این دانش وسیع در آثارش، به ویژه در توصیفات علمی و اخلاقی، به خوبی نمایان است و او را به حکیمی همهجانبه تبدیل کرد.
زندگی نظامی عمدتاً در گنجه گذشت و او به ندرت از شهر خود دور شد. منابع تأکید دارند که او زاهدی سادهزیست بود و از دربارها دوری میگزید، هرچند گاهی اشعاری در مدح حاکمان سرود. این انزوا به او فرصت داد تا بر خلق آثار عمیق تمرکز کند.
نظامی تنها یک همسر داشت به نام آفاق، که بردهای ترکتبار بود و او را آزاد کرد. آفاق الهامبخش بسیاری از شخصیتهای زن در آثار نظامی شد، اما زود درگذشت. او فرزندی به نام محمد داشت که در برخی آثارش از او یاد کرده است.
نظامی از جوانی به سرودن شعر پرداخت، اما شهرت اصلیاش از منظومههای داستانی بلند اوست. او خمسه (پنج گنج) را خلق کرد که مجموعهای از پنج مثنوی برجسته است و الگویی برای شاعران پس از او شد.
نخستین اثر خمسه، مخزنالاسرار است که حدود سالهای میانی زندگیاش سروده شد. این مثنوی اخلاقی-عرفانی شامل داستانهای پندآموز است و سبک نوینی در شعر پارسی پدید آورد.
معروفترین آثار او خسرو و شیرین و لیلی و مجنون هستند. خسرو و شیرین داستان عشق ساسانی را با نگاهی رمانتیک روایت میکند، در حالی که لیلی و مجنون عشقی زمینی و عرفانی را به تصویر میکشد و از شاهکارهای ادبیات عاشقانه به شمار میرود.
هفت پیکر (بهرامنامه) داستان بهرام گور و هفت گنبد را روایت میکند و پر از نمادهای فلسفی است. آخرین اثر، اسکندرنامه (شامل شرفنامه و اقبالنامه)، زندگی اسکندر مقدونی را با دیدی حکیمانه و عرفانی بیان میکند.
نظامی در سالهای پایانی عمر همچنان به سرودن ادامه داد و حدود سال ۵۸۸ هجری شمسی (تقریبی، بر اساس تبدیل از ۱۲۰۹ میلادی در منابع بریتانیکا) در گنجه درگذشت. آرامگاهش همچنان در همان شهر قرار دارد و زیارتگاه ادبدوستان است.
میراث نظامی در نوآوری سبک داستانسرایی منظوم و ترکیب عشق، حکمت و زیبایی نهفته است. آثار او بر شاعرانی چون امیر خسرو، جامی و دیگران تأثیر گذاشت و خمسهاش الگویی جاودان در ادبیات پارسی شد.
