ابوالقاسم عارف قزوینی، یکی از برجستهترین شاعران، موسیقیدانان و تصنیفسازان دوران مشروطه و پس از آن بود که در سال ۱۲۵۹ خورشیدی در شهر قزوین زاده شد و زندگی پر فراز و نشیبی را در عرصه هنر و سیاست گذراند. او در خانوادهای متوسط به دنیا آمد و پدرش ملا هادی وکیل نام داشت که به شغل وکالت دعاوی مشغول بود و این محیط اولیه بر شکلگیری شخصیت آزاده و شورشی عارف تأثیر گذاشت.
عارف از کودکی صدای دلنشینی داشت و در سیزده سالگی نزد حاج صادق خرازی به یادگیری آواز و موسیقی پرداخت و همزمان به نوحهخوانی در پای منبر وعاظ قزوین مشغول شد، اما پس از مرگ پدر عمامه را کنار گذاشت و این کار را ترک کرد. او در نوجوانی عاشق دختری به نام خانم بالا شد و پنهانی با او ازدواج کرد که این عشق الهامبخش تصنیف معروف «دیدم صنمی» گردید.
فشارهای خانواده دختر باعث شد عارف به رشت برود و پس از بازگشت، با وجود عشق عمیق، او را طلاق دهد و تا پایان عمر ازدواج نکند که این تجربه تلخ بر بسیاری از غزلها و تصنیفهای عاشقانهاش سایه افکند. عارف در جوانی به تهران مهاجرت کرد و با صدای خوش خود در دربار قاجار توجه شاهزادگان را جلب نمود، اما روحیه آزادیخواهانهاش او را از دربار دور کرد.
با آغاز جنبش مشروطه در سال ۱۲۸۴ خورشیدی، عارف با سرودن غزلها و تصنیفهای سیاسی به حمایت از مشروطهخواهان پرداخت و آثارش مانند «از خون جوانان وطن لاله دمیده» به نماد مبارزه تبدیل شد. او در مجالس آزادیخواهان میخواند و صدای پرشور او دل مردم را به لرزه درمیآورد و نقش مهمی در بیداری عمومی ایفا کرد.
عارف در دوران جنگ جهانی اول به استانبول مهاجرت کرد و پس از بازگشت به ایران، در شهرهای مختلف مانند مشهد و همدان زندگی کرد و تصنیفهایی در سوگ کلنل محمدتقی خان پسیان سرود. او با بسیاری از چهرههای سیاسی و ادبی مانند ملکالشعرای بهار و سید اشرفالدین گیلانی دوستی داشت و در محافل ادبی فعال بود.
دیوان عارف شامل غزلها، قصیدهها و تصنیفهای سیاسی، عاشقانه و میهنی است که در سال ۱۳۰۳ خورشیدی در برلین منتشر شد و بعدها با اضافات در ایران چاپ گردید. تصنیفهای او اغلب با آهنگهای سنتی همراه بودند و تأثیر زیادی بر موسیقی ملی گذاشتند.
عارف در اواخر عمر به دلیل بیماری حنجره از خوانندگی بازماند و در انزوا و فقر زندگی کرد و به همدان رفت و در خانهای اجارهای ساکن شد. او از رژیم پهلوی اول دلسرد بود و اشعاری انتقادی سرود که نشاندهنده ناامیدیاش از وضعیت سیاسی بود.
میراث عارف در ترکیب شعر و موسیقی برای بیان آرمانهای ملی و آزادیخواهی نهفته است و او را پدر تصنیفهای انقلابی میدانند. آثارش همچنان در اجراهای موسیقی سنتی زنده است و الهامبخش نسلهای بعدی گردید.
عارف قزوینی در اول بهمن سال ۱۳۱۲ خورشیدی در سن پنجاه و سه سالگی در همدان درگذشت و در آرامگاه ابوعلی سینا به خاک سپرده شد و مرگ او پایان عصر پرشوری از شعر سیاسی بود.
