رودکی در منطقهای از ماوراءالنهر بزرگ شد که در دوران سامانیان مرکز فرهنگی و علمی مهمی به شمار میرفت. روستای زادگاهش، پنجرود، امروزه در نزدیکی شهر پنجکنت تاجیکستان واقع است. او از کودکی استعدادهای شگفتانگیزی در شعر و موسیقی نشان داد و به سرعت در نواختن ساز رود (بربط یا چنگ) مهارت یافت. لقب «رودکی» نیز احتمالاً از همین مهارت در نواختن این ساز گرفته شده است.
درباره نابینایی رودکی روایتهای مختلفی وجود دارد. برخی منابع قدیمی میگویند او از کودکی نابینا بوده، در حالی که دیگران معتقدند در بزرگسالی و به دلایل مختلفی کور شد. با این حال، نابینایی مانع پیشرفت او نشد و حتی به او کمک کرد تا بر حفظ اشعار و نواختن تمرکز بیشتری داشته باشد. او حافظهای بسیار قوی داشت و هزاران بیت شعر را از حفظ میخواند.
رودکی در جوانی به بخارا، پایتخت سامانیان، رفت و به دربار امیر نصر دوم سامانی راه یافت. بخارا در آن دوران یکی از مهمترین مراکز فرهنگی آسیای مرکزی بود. رودکی با صدای خوش و نوازندگی بینظیرش به سرعت مورد توجه درباریان قرار گرفت و به شاعر و موسیقیدان رسمی دربار تبدیل شد.
در دوران اوج شهرت، رودکی از احترام و ثروت فراوانی برخوردار بود. امیر سامانی و درباریان هدایای گرانبهایی به او میدادند و او زندگی مرفهی داشت. گفته میشود که بیش از یکصد هزار بیت شعر سروده بود، هرچند بیشتر آثارش از بین رفته و امروزه تنها حدود هزار بیت از او باقی مانده است.
یکی از مشهورترین داستانهای زندگی رودکی مربوط به قصیده «بوی جوی مولیان» است. هنگامی که امیر نصر سامانی مدتها در هرات اقامت داشت و به بخارا بازنمیگشت، رودکی این قصیده را سرود و با نواختن ساز خواند. این شعر چنان تأثیری بر امیر گذاشت که فوراً تصمیم به بازگشت گرفت و رودکی را سخاوتمندانه پاداش داد.
سبک شعری رودکی ساده، روان و نزدیک به زبان مردم بود. او در موضوعاتی چون طبیعت، عشق، پند و اندرز، و مدح سرودههایی زیبا آفرید. رودکی همچنین کتاب «کلیله و دمنه» را از پهلوی به فارسی نوین به نظم درآورد که این کار او را به عنوان یکی از پایهگذاران نثر و نظم فارسی نوین مطرح کرد.
در اواخر عمر، با تغییر شرایط سیاسی در دربار سامانی، رودکی از حمایت محروم شد. برخی منابع میگویند به دلیل اختلافات یا حسادت درباریان، از بخارا رانده شد. او با فقر و تنهایی به زادگاهش، روستای پنجرود، بازگشت و روزهای پایانی زندگی را در سختی گذراند.
رودکی در حدود سال ۳۲۰ هجری شمسی در زادگاه خود درگذشت و در همان منطقه دفن شد. آرامگاه او امروزه در روستای پنجرودک تاجیکستان قرار دارد و به عنوان یک مکان فرهنگی مهم شناخته میشود. میراث او در ادبیات پارسیگوی آسیای مرکزی ماندگار است و اشعارش همچنان خوانده و ستایش میشود.
رودکی نه تنها شاعر، بلکه نوازنده و خوانندهای برجسته بود که موسیقی و شعر را در هم آمیخت. او پایهگذار بسیاری از قالبهای شعری فارسی نوین شد و تأثیر عمیقی بر شاعران بعدی گذاشت. در تاجیکستان، جشنهای متعددی به یاد او برگزار میشود و نامش نماد غرور فرهنگی این منطقه است.
