لقب «بابا» در آن عصر به پیران وارسته و عارفان داده میشد و «عریان» به دلیل سادهزیستی افراطی و دوری از تعلقات مادی به او نسبت داده شده است. بابا طاهر به عنوان درویشی زاهد شناخته میشود که لباس ساده میپوشید و از مال دنیا بریده بود. این لقبها نشاندهنده سبک زندگی عرفانی او هستند که در بسیاری از روایات تاریخی آمده است.
تاریخ دقیق تولد و وفات بابا طاهر مشخص نیست، زیرا منابع کهن اطلاعات دقیقی در این باره ثبت نکردهاند. بیشتر محققان معتقدند او در اواخر سده چهارم هجری قمری (حدود ۳۸۰ هجری شمسی) متولد شده و در اواسط سده پنجم (پس از حدود ۴۴۰ هجری شمسی) درگذشته است. برخی منابع وفات او را پس از سال ۴۴۰ هجری قمری تخمین میزنند.
بابا طاهر معاصر با دوران سلجوقیان، به ویژه طغرل بیک، بود. روایاتی وجود دارد که او با برخی حاکمان زمان خود دیدار داشته و نصیحتهای عرفانی کرده است. این دوران، دورهای از تحولات سیاسی و فرهنگی در مناطق پارسیزبان بود که عرفان و تصوف در آن رواج داشت.
او به سرودن دوبیتیهای عرفانی و عاشقانه شهرت دارد. دوبیتیهای بابا طاهر به زبان فارسی ساده و با لهجه محلی (که برخی آن را لری یا همدانی میدانند) سروده شده و پر از مفاهیم عرفانی، عشق الهی و شکایت از دنیا است. این دوبیتیها از قدیمیترین نمونههای شعر عامیانه فارسی به شمار میروند.
یکی از ویژگیهای برجسته اشعار بابا طاهر، سادگی و صمیمیت آنهاست. او مسائل پیچیده عرفانی را با زبانی نزدیک به مردم بیان میکرد، به همین دلیل اشعارش در میان عامه محبوب شد و تا امروز نقل میشود. معروفترین دوبیتیهای او با مطلعهایی مانند «دلبرا پیش دلبرا» یا «هر که ارزانی دلش» آغاز میشوند.
بابا طاهر علاوه بر دوبیتی، به سرودن غزل و کلمات قصار عرفانی نیز منسوب است، هرچند اصالت برخی از آنها مورد بحث است. مجموعه دوبیتیهای منتسب به او، معروف به «دیوان بابا طاهر»، در نسخههای خطی قدیمی حفظ شده و بارها چاپ شده است.
آرامگاه بابا طاهر در شهر همدان قرار دارد و از بناهای معروف تاریخی است. این آرامگاه در سدههای بعد ساخته شد و امروزه به عنوان نمادی از عرفان و شعر پارسی شناخته میشود. مردم محلی و علاقهمندان ادبیات هر سال به زیارت آن میروند.
تأثیر بابا طاهر بر ادبیات عرفانی فارسی بسیار عمیق است. او یکی از پیشگامان دوبیتیسرایی عرفانی به شمار میرود و پس از او شاعرانی مانند خیام و عطار از سبک ساده و پرمعنای او الهام گرفتند. اشعارش هنوز در موسیقی سنتی و folk خوانده میشود.
در مورد ملیت بابا طاهر، همه منابع معتبر تاریخی و ادبی (مانند دائرةالمعارف ایرانیکا، بریتانیکا و ویکیپدیا) او را شاعری پارسیگوی از منطقه همدان میدانند که در حوزه فرهنگی و جغرافیایی ایران باستان و دوران اسلامی قرار داشت. هیچ منبع معتبری او را به مناطق دیگر نسبت نمیدهد. بنابراین، نمیتوان ایرانی بودن او را نادیده گرفت، زیرا بخشی جداییناپذیر از هویت تاریخی و ادبی اوست.
