محمد بن یوسف، متخلص به اهلی، یکی از شاعران برجسته قرن نهم و دهم هجری قمری بود که در حدود سال ۸۳۰ شمسی در شیراز زاده شد. او دوران کودکی و جوانی خود را در شیراز گذراند و از همان آغاز به تحصیل علوم و فنون ادبی پرداخت. اهلی از کودکی طبع شعر داشت و به سرعت در سرودن اشعار مختلف شهرت یافت.
اهلی در انواع قالبهای شعری مانند غزل، قصیده و مثنوی مهارت بالایی داشت و خود را در مثنویسرایی، فرزند کوچک نظامی و جامی میدانست. او در غزلیاتش از سبک سعدی پیروی میکرد و غزلهای لطیفی سرود که بسیاری از آنها با غزلهای بابا فغانی در وزن و قافیه مشترک است. این اشتراک نشاندهنده معاصر بودن و رقابت سالم میان این دو شاعر است.
یکی از آثار برجسته اهلی، مثنوی «سحر حلال» است که در پاسخ به مثنویهای کاتبی نیشابوری سروده شد. این مثنوی در ۵۲۰ بیت و در داستان عشق جم و گل است و ویژگی بارز آن ذوبحرین و ذوقافیتین بودن همزمان هر بیت همراه با تجنیس فراوان است. شاعران همعصر اهلی این کار را محال میدانستند و همین سبب نامگذاری آن به سحر حلال شد.
مثنوی دیگر مشهور اهلی، «شمع و پروانه» است که منظومهای عاشقانه با تکنیک تشخیص است. در این اثر، شمع معشوقه و پروانه عاشق است و داستان با عناصری مانند خادمان شمع (عنبر و کافور) و رقیب (باد) پیش میرود. اهلی در این مثنوی مدایح علوی نیز گنجانده و آن را به سلطان یعقوب آققویونلو تقدیم کرده است.
اهلی در قصیدهسرایی نیز استاد بود و از سلمان ساوجی الگو میگرفت، به ویژه در قصاید مصنوع. قصیده معروف او در رثای شهیدان کربلا از جمله آثار ماندگارش در شعر عاشورایی است. او از پیشگامان شعر شیعی به شمار میرود و باورهای خود را آشکارا بیان میکرد.
اهلی مورد توجه پادشاهان و امرای زمان خود بود و افرادی از تیموریان هرات، آققویونلوها و صفویان را ستود، از جمله امیر علیشیر نوایی و سلطان یعقوب. او در دیوان خود غزلی دارد که در آن مدفن خود را کنار حافظ درخواست میکند و شیفتگیاش به حافظ را نشان میدهد.
آثار اهلی شامل دیوان شعر، رباعیات، رسالههای عروض و قافیه و معما، و مثنویهایی مانند مجمعالبهرین است. کلیات اشعار او در سالهای بعد تصحیح و منتشر شده و نمونههایی از لطافت کلام او در غزلهایش مشهود است.
اهلی از مذهب شیعه بود و این باور را حتی پیش از رسمیت آن در دوره صفوی در اشعارش بیان میکرد. او در سرودن انواع شعر استاد بود و تأثیر زیادی بر شاعران پس از خود گذاشت.
اهلی در سال ۹۱۴ شمسی در هشتاد و چهار سالگی در شیراز درگذشت و آرامگاهش در جوار حافظ قرار دارد. اشعارش همچنان به دلیل لطافت و مهارت فنی مورد توجه است.
میراث اهلی در ادبیات پارسی به ویژه در مثنویهای مصنوع و شعر عاشورایی برجسته است و نام او همیشه در کنار بزرگان شعر پارسی یاد میشود.
