نوایی از کودکی در محیطی غنی از فرهنگ رشد کرد و آموزشهای اولیه را نزد پدر و معلمان خصوصی فرا گرفت. او در علوم ادبی، فلسفه، موسیقی و نقاشی مهارت یافت و از همان نوجوانی به شعر و ادبیات علاقه نشان داد.
در دوران نوجوانی، نوایی با سلطان حسین بایقرا، که بعدها حاکم هرات شد، دوستی نزدیکی برقرار کرد. این دوستی پایدار ماند و تأثیر عمیقی بر زندگی سیاسی و فرهنگی نوایی گذاشت.
در زمان حکومت سلطان حسین بایقرا، نوایی به مقامات بالایی مانند وزارت و مشاور ارشد رسید. او از جایگاه خود برای حمایت از هنرمندان، شاعران و دانشمندان استفاده کرد و نقش مهمی در شکوفایی فرهنگی هرات داشت.
نوایی به عنوان شاعر بزرگ، بیش از ۳۰ اثر به زبان ترکی چغتایی نوشت که مهمترین آنها مجموعه “خمسه” شامل پنج منظومه حماسی است. او زبان ترکی را غنی ساخت و از آن در برابر زبان فارسی دفاع کرد.
او همچنین به زبان فارسی شعر میسرود و با تخلص “فانی” آثار عرفانی و اخلاقی آفرید. دیوان اشعار فارسی او نشاندهنده عمق تفکر فلسفی و عرفانیاش است.
نوایی بیش از ۳۰۰ بنا مانند مساجد، مدارس، بیمارستانها و کاروانسراها در هرات و دیگر شهرها ساخت و به توسعه زیرساختهای فرهنگی و اجتماعی کمک کرد.
او عارف و متفکری بود که از مولانا جلالالدین رومی و عبدالرحمن جامی تأثیر پذیرفت. در کتاب “محاکمةاللغتین” بر برتری زبان ترکی تأکید کرد، اما به وحدت فرهنگی میان ملتها باور داشت.
علیشیر نوایی پس از بیماری طولانی، در ۱۳ جدی ۸۷۹ شمسی در هرات درگذشت و در همان شهر به خاک سپرده شد. مرگ او را پایان عصر طلایی فرهنگی تیموریان میدانند.
میراث نوایی به عنوان بنیانگذار ادبیات کلاسیک ترکی چغتایی ماندگار است و آثارش در کشورهای ترکزبان و افغانستان همچنان مطالعه میشود. او نماد وحدت فرهنگی آسیای مرکزی به شمار میرود.
