‍ هر درونی كه خيال‌انديش شد

یکی از سوالات مهمی که امروزه در اینجا و آنجا خصوصاً محافل روشنفکری مطرح است و در باب آن بحث می‌‌شود این است که آیا دوران پساکرونا تاثیری بر نوع دینداری دینداران خواهد گذاشت یا خیر؟ به تعبیر دیگر آیا در تلقّی جمهور دینداران رخنه، شکاف و شکّی ایجاد خواهد شد یا خیر.
برای پاسخ به این سوال، از تقسیم‌‌بندی دینداری دکتر عبدالکریم سروش استفاده می‌کنم که دینداری را به سه نوع تقسیم می‌کنند:
دینداری معیشت‌اندیش، معرفت‌اندیش و تجربت‌اندیش.
دینداری نوع اول (معیشت‌اندیش) که دینداری عامهٔ مردم را تشکیل می‌‌دهد، به نظرم ابداّ تحت تاثیر قرار نخواهد گرفت و علت آن را ماهیّتی می‌دانم که پذیرش هرگونه تغییر در آن برای این نوع دیندار بسیار سخت خواهد بود و هویّت دیندارانهٔ او را خدشه‌دار خواهد کرد. این گروه در دوران حاضر و حتی پساکرونا، به طرق مختلف توجیهاتی خواهند یافت تا از هویّت دیندارانهٔ معیشت‌اندیش خود دفاع کنند.
اما بدون تردید، دینداران نوع دوم (معرفت‌اندیش) با عزمی راسخ‌تر بر تفاوت علم و دین به راه خود ادامه خواهند داد. مسالهٔ کرونا که می‌توان آن را از مصادیق شرّ انسانی یا علمی دانست، مسبوق به سابقه است و امری جدید نیست.
به نظر می‌رسد دینداری نوع سوم (تجربت‌اندیش) نیز که نوعی دینداری عارفانه است و از مرتبهٔ بالاتری نسبت به دو نوع اول برخوردار است همچنان به راه خود ادامه خواهد داد و حتی شتاب خواهد گرفت. شخصی بودن و عدم ورود آسان خرافه و نیز حضور معرفت ناب شاید علّت اصلی این امر باشد.
بنابراین بر خلاف بسیاری که معتقدند دوران پساکرونا تحوّلی در دینداری عامهٔ مردم ایجاد خواهد کرد، به اعتقاد حقیر چنین نخواهد شد. هرچند امیدوارم کاملاً در اشتباه باشم و در بر پاشنهٔ دیگری بگردد.

علی منهاج