کس چون تو نشان ندهد در کلِّ جهان لکن

خداوند در عین اینکه هیچ جا نیست همه جا هست. هر جا را می نگریم گرچه او را نمی بینیم؛ اما جلوه یا حضورِ او مشهود است. نه محصور در زمان است و نه در دایرهٔ تنگِ مکان محصور می شود. لازمان و لامکان است؛ اما در همه ی زمان ها و مکان ها هست. غربی ها به موجودی که در هر حالی حاضر است و هیچ جا بدون حضور او ممکن نیست omnipresent می گویند. تعبیر “هرجایی” در ادبیاتِ قدیم به همین معناست. هر چند در ادبیاتِ جدید معنایی زشت و قبیح گرفته است. خاقانی خداوند را “هرجایی” یا همان “همه جا حاضر” می نامد. همانطور که همه ی عرفا نیز چنین معنایی از “هرجایی” در اشعار خود منظور داشته اند.

علی منهاج