عطار حدود سال ۱۱۴۵ میلادی در نیشابور یا روستای کدکن نزدیک آن زاده شد. اطلاعات دقیقی از کودکی او در دست نیست، اما پدرش نیز عطار (داروساز و فروشنده ادویه) بود و این حرفه را به او آموخت. نیشابور در آن دوران یکی از مراکز مهم فرهنگی و علمی خراسان به شمار میرفت و عطار از جوانی با علوم گوناگون آشنا شد.
در جوانی، عطار به شغل عطاری مشغول بود و داروخانه بزرگی داشت که مشتریان بسیاری را جذب میکرد. او در این دوره زندگی مرفهی داشت و به جمعآوری مال و دارایی میپرداخت. با این حال، این وضعیت مادی برای او پایدار نماند و حادثهای سرنوشتساز مسیر زندگیاش را دگرگون کرد.
داستان معروفی از تحول عطار نقل شده است: روزی درویشی فقیر به داروخانه او آمد و با دیدن ثروت عطار، گریست. عطار پرسید چرا گریه میکنی، درویش پاسخ داد که چگونه هنگام مرگ این همه مال را با خود خواهی برد. این سخن عطار را سخت تحت تأثیر قرار داد و او تصمیم گرفت از دنیا کناره گیرد و به سلوک عرفانی بپردازد.
پس از این تحول، عطار داروخانه و اموال خود را بخشید یا فروخت و به راه عرفان گام نهاد. او با علوم دینی مانند قرآن، حدیث، فقه، تفسیر، طب، نجوم و کلام آشنایی عمیقی داشت و این دانشها را در راه عرفان به کار بست. عطار سالها به ریاضت و عبادت پرداخت و به مرتبهای بالا در تصوف رسید.
عطار سفرهایی به مناطق مختلف انجام داد و با عارفان بسیاری دیدار کرد. برخی منابع از سفر او به مصر، شام، هند و ترکستان سخن میگویند، جایی که با مشایخ صوفیه معاشرت داشت. این سفرها به غنای تجربیات عرفانی او افزود و در آثارش بازتاب یافت.
یکی از مهمترین آثار عطار، کتاب «تذکرة الاولیا» است که به نثر نوشته شده و زندگینامه و سخنان بیش از هفتاد عارف بزرگ را دربرمیگیرد. این کتاب یکی از منابع اصلی در شناخت تاریخ تصوف به شمار میرود و نشاندهنده احاطه عطار بر زندگی اولیای الهی است.
عطار چهار مثنوی مشهور دارد: «اسرارنامه»، «الهینامه»، «مصیبتنامه» و «منطق الطیر». در «منطق الطیر»، داستان پرندگان را روایت میکند که در جستجوی سیمرغ (نماد حقیقت الهی) هستند و هفت وادی دشوار را طی میکنند. این اثر شاهکار عرفان ادبی است و نمادهای عمیقی از سیر و سلوک دارد.
عطار همچنین دیوان غزلیات و رباعیاتی دارد که پر از مضامین عرفانی است. مجموعه «مختارنامه» شامل رباعیهای اوست که گزیدهای از اشعار کوتاه عرفانی به شمار میرود. آثار او مجموعاً بیش از چهل هزار بیت شعر و نثرهای ارزشمند را شامل میشود.
در اواخر عمر، عطار شاهد حمله مغول به خراسان بود. در سال حدود ۱۲۲۱ میلادی، هنگامی که لشکریان چنگیزخان به نیشابور هجوم آوردند، عطار که در سنین پیری بود، به دست یکی از سربازان مغول کشته شد. برخی روایات میگویند سرباز پس از شناختن او پشیمان شد، اما عطار در این فاجعه جان باخت. میراث عطار در ادبیات پارسی و عرفان اسلامی جاودانه ماند و بر شاعرانی چون مولانا جلالالدین تأثیر عمیقی گذاشت. آثار او همچنان منبع الهام عارفان و ادبدوستان است.
