نام کامل او ابوالقاسم حسن (یا منصور) بن علی فردوسی طوسی است و کنیهاش ابوالقاسم و تخلصش فردوسی به معنای «از بهشت» بوده است. او را حکیم سخن و حکیم طوس نیز مینامند.
فردوسی از طبقه دهقانان (زمینداران) بود و خانوادهاش ثروت و موقعیتی قابل توجه داشت. این وضعیت مالی در جوانی به او امکان تحصیل و آشنایی با ادبیات و تاریخ باستان را داد.
در کودکی و جوانی، فردوسی به مطالعه داستانهای کهن علاقهمند شد و با فرهنگ اساطیری و حماسی آشنا گردید. او در محیطی زندگی میکرد که زبان پارسی تحت تأثیر عربی بود، اما شور وطنپرستی او را به حفظ میراث ملی ترغیب کرد.
فردوسی در جوانی شعر میسرود، اما اثر اصلیاش شاهنامه است. او احتمالاً در حدود ۳۰ تا ۴۰ سالگی تصمیم به نظم شاهنامه گرفت، بر پایه شاهنامه ابومنصوری (نثر) و کار ناتمام دقیقی توسی.
سرایش شاهنامه را در حدود سال ۳۷۰ هجری قمری آغاز کرد و بیش از ۳۰ سال رنج برد تا آن را به انجام رساند. شاهنامه شامل حدود ۵۰ تا ۶۰ هزار بیت است و حماسه ملی فارسی زبانان محسوب میشود.
شاهنامه از سه بخش اساطیری، پهلوانی و تاریخی تشکیل شده و داستانهای پادشاهان و قهرمانان از کیومرث تا یزدگرد سوم را روایت میکند. فردوسی با این اثر، زبان پارسی را زنده و از نابودی نجات داد.
فردوسی شاهنامه را ابتدا در سال ۳۸۴ هجری قمری به پایان برد و سپس ویرایش دوم را در سال ۴۰۰ هجری قمری (در ۷۱ سالگی) کامل کرد. او آن را به سلطان محمود غزنوی تقدیم کرد، اما پاداش ناچیزی دریافت داشت که باعث رنجش او شد.
در اواخر عمر، فردوسی دچار تنگدستی شد و برخی منابع به شیعه بودن او و اختلاف مذهبی با محمود سنیمذهب اشاره دارند. او مدتی سفر کرد و سپس به طوس بازگشت.
فردوسی در حدود سال ۴۱۱ یا ۴۱۶ هجری قمری (۱۰۲۰ یا ۱۰۲۵ میلادی) در هشتاد سالگی در طوس درگذشت. پیکرش به دلیل مخالفت یک عالم متعصب در گورستان مسلمانان دفن نشد و در باغ خود به خاک سپرده شد. آرامگاه کنونی او در طوس زیارتگاه ادبدوستان است.
شاهنامه نه تنها بزرگترین حماسه پارسی، بلکه یکی از شاهکارهای ادبیات جهان است که فرهنگ این سرزمین را جاودانه کرد و فردوسی را به عنوان نجاتدهنده زبان پارسی میشناسند.
