زندگینامه حکیم عمر خیام
تولد و دوران کودکی
ابوالفتح عمر بن ابراهیم خیام در حدود سال ۴۳۹ یا ۴۴۰ هجری قمری در شهری که آن زمان یکی از مراکز مهم علمی و فرهنگی منطقه بود، زاده شد.
نام خانوادگی «خیام» احتمالاً به پیشهٔ خانوادگی او (خیمه دوز) بازمی گردد؛ اما مشخص نیست خانواده واقعاً به این حرفه اشتغال داشته اند یا این نام تنها یک لقب تاریخی باشد.
خیام از همان کودکی استعداد شگرفی در ریاضیات، فلسفه، منطق و زبان ها نشان داد. منابع قدیم گزارش میدهند که دوران آموزش ابتدایی او در شهر زادگاهش و نزد آموزگاران محلی گذشت که به علوم عقلی، دینی و ادبیات کلاسیک آشنایی کامل داشتند.
آغاز آموزش های تخصصی و شاگردی برجسته ترین استادان زمان
خیام نوجوانی خود را با مطالعهٔ علوم پایهٔ آن دوره گذراند:
-
ریاضیات
-
حساب و هندسه
-
هیئت (نجوم)
-
فلسفهٔ مشائی
-
منطق و کلام
-
پزشکی
نخستین استاد مهم او امام موفق نیشابوری بود؛ همان استادی که بعدها حسن صباح و نظام الملک طوسی نیز نزد او درس خواندند. این سه تن—خیام، صباح و نظام الملک—در منابع، گاهی به عنوان هم دوره و حتی هم مکتب معرفی شده اند (هرچند صحت دوستی نزدیک میان آنان قطعی نیست).
جوانی: سفرها و گسترش دانش
خیام در دوره جوانی برای مطالعهٔ نسخه ها و تبادل علمی، سفرهای متعددی به شهرهای علمی انجام داد. شهرهایی مانند:
-
سمرقند
-
بلخ
-
بخارا
-
اصفهان
-
نیشابور (باز گشتهای مکرر)
در همین دوره بود که خیام به عنوان ریاضی دان و منجّم شناخته شد. او در سمرقند تحت حمایت قاضی القضات آن شهر، ابو طاهر ابن ابی بکر، به تألیف کتاب های مهم در جبر پرداخت.
دوران شکوفایی علمی در اصفهان
یکی از مهم ترین نقاط عطف زندگی خیام ورودش به اصفهان و پیوستن به رصد خانهٔ ملک شاه سلجوقی (معروف به رصد خانهٔ نظامی یا رصد خانهٔ اصفهان) بود.
به دعوت نظام الملک طوسی، وزیر مقتدر سلجوقیان، گروهی از بزرگ ترین دانشمندان زمان گرد آمدند و خیام از برجسته ترین آنها بود.
مهم ترین فعالیت های خیام در این دوره:
🔹 اصلاح تقویم
تقویمی که خیام سرپرست تدوین آن بود، به نام تقویم جلالی مشهور شد.
این تقویم از نظر دقت، حتی از تقویم گریگوری امروزی نیز دقیق تر است.
🔹 پژوهش های ریاضی
پژوهش او در حل معادلات درجهٔ سوم و کاربرد هندسه در جبر، از نخستین تلاش ها در این زمینه در جهان است.
🔹 رصد های نجومی دقیق
گزارشهای نجومی او در منابع دورهٔ سلجوقی ثبت شده و از دقت بالا برخوردار بوده است.
دوران پس از مرگ نظام الملک و ملک شاه: تغییر شرایط
با قتل نظام الملک (۴۸۵ ق) و مرگ ناگهانی ملک شاه (۴۸۵ ق)، وضعیت مالی و سیاسی رصدخانه دستخوش آشفتگی شد. حمایتهای سیاسی قطع شد و خیام دیگر آن جایگاه حکومتی پیشین را نداشت.
در این دوره:
-
مدتی به خراسان بازگشت
-
گاهی به تدریس و پژوهش مشغول شد
-
همچنان میان شهرها رفت و آمد داشت
-
رفتار او کاملاً علمی، آرام و مستقل گزارش شده است
خیام هیچ گاه در مقام های سیاسی وارد نشد و زندگی خود را به علوم اختصاص داد.
شخصیت و زندگی درونی
خیام فردی:
-
اهل مطالعه و تفکر فلسفی
-
کم حرف و متین
-
به شدت منظم در مطالعه و پژوهش
-
دور از سیاست و قدرت
و طبق گزارش منابع معاصر، بسیار دل بستهٔ دانش، رصد آسمان و مباحث فلسفی بود.
در سال های پایانی عمر، بیشتر در شهر زادگاهش می زیست و به نوشتن، اصلاح کتاب ها و بحث های فلسفی می پرداخت.
مرگ
مرگ خیام به صورت بسیار آرام و در سکوت علمی و بیهیاهو رخ داد. بیشتر منابع زمان مرگ او را ۵۱۷ قمری میدانند. گزارش هایی از شاگردانش می گوید که چند ساعت پیش از مرگ مشغول مطالعهٔ کتاب «شفا»ی ابنسینا بوده است.
آرامگاه او بعدها محل توجه دانشمندان و پژوهشگران شد.
مهم ترین حوزه های علمی و فکری خیام
اگرچه در جهان امروز خیام بیشتر با رباعیات شناخته میشود، اما سهم اصلی او در دانش بشری در سه حوزه است:
🔸 ریاضیات
-
بنیانگذاری بررسی هندسی معادلات سوم
-
نظریهٔ خطوط موازی
-
نخستین تحلیلها دربارهٔ هندسهٔ نااقلیدسی
🔸 نجوم
-
سرپرستی اصلاح یکی از دقیقترین تقویمهای جهان
-
انجام رصدهای دقیق از حرکت خورشید
🔸 فلسفه
-
آموزه های او تحت تأثیر فلسفهٔ مشائی (ابن سینا)
-
اندیشه های او آمیخته به بحث های هستی شناختی و پرسش گری عقلانی است
منابع معتبر زندگینامه خیام
منابع کلاسیک
-
تاریخ بیهقی (ارجاعات غیرمستقیم به دوران سلجوقی)
-
چهار مقالهٔ نظامی عروضی
-
مرصاد العباد، نجم الدین رازی
-
ابن قفطی، تاریخ الحکماء
-
زرکوب اصفهانی، تاریخ اصفهان
منابع پژوهشی معاصر
-
هارولد لامب، Omar Khayyam
-
ایزوتسو و نیکلسون، پژوهشها دربارهٔ فلسفهٔ خیام
-
رضا منصوری، پژوهشهایی دربارهٔ فعالیتهای نجومی خیام
-
عباس اقبال آشتیانی، خیام
-
محمدعلی فروغی، تحقیقات دربارهٔ فلسفهٔ مشایی خیام
-
دانشنامهٔ بریتانیکا، مدخل «Omar Khayyam»
-
دانشنامهٔ ایرانیکا، مدخل «Khayyam»
