از تجلّی کارهای خوب و زشت

نتیجهٔ کارهای خوب و بد، هم در درون و هم در برونِ آدمی تجلّی می‌کند. تجلّیِ درونیِ کارهای نیک در آدمی احوالِ مثبت و تجلّیِ کارهای بد در روابطِ ناسازگار با دیگران هویدا می‌شود. اقبال تجلّیِ کارهای نیک و بد را _ چه در درون و چه در برون _ به بهشت و دوزخ تشبیه می‌کند. در واقع سخن او بدین معناست که ما بهشت و دوزخ را ابتدا در همین دنیا تجربه می‌کنیم. به بیان دیگر بهشت و دوزخ در عالمِ آخرت، همان تجلّی کارهای نیک و بدِ ماست. اینطور نیست که خداوند بهشت و جهنمی از پیش ساخته است و منتظر است روزی ما را به یکی از آنها بفرستد. نتیجهٔ اعمالِ آدمی، هم در این دنیا به خودِ او برمی‌گردد و هم در دنیای دیگر در برابرِ او ظاهر می‌شود. لذا بهشت و جهنم را هر کس بنا بر اعمالش خودش می‌سازد.

علی منهاج