هین مَدو اندر پیِ نفسِ چو زاغ

هین مَدو اندر پیِ نفسِ چو زاغ
کو به گورستان بَرَد، نه سویِ باغ
گر رَوی، رُو در پیِ عنقایِ دل
سویِ قاف و مسجدِ اقصایِ دل
(مثنوی، دفتر چهارم)

مولانا دو راه و دو مقصد را برای آدمی مشخص می‌کند. یکی راه نفس که آن را شیوهٔ زاغ می‌نامد و دیگری راه دل که نماد عنقا را برای آن برمی‌گزیند. می‌گوید راه اول مقصدش گورستان است؛ یعنی نه تنها به جای خوش و خرمی منتهی نمی‌شود بلکه به نقطه‌ای ختم می‌شود که جز خاک، سردی و خشکی حاصلی ندارد. اما راه دوم، که پیروی نکردن از نفس و متابعت از دل است، مقصدش باغ است؛ یعنی به سبزی، خرمی و مرغزار یا همان سعادت ابدی منتهی می‌شود. اختیار با آدمی است که کدام راه را انتخاب کند و به سوی کدام مقصد پیش رود.

علی منهاج