مکُن در این چمنم سرزنش به خودرویی

تاثیر محیط بر تفکّر و عقاید و نحوهٔ زیست آدمی بی‌چون و چرا و آشکار است. آدمی از زمانی که چشم باز می‌کند تا زمانی که از دنیا می‌رود، در شرایط مختلف محیطی قرار می‌گیرد و از آنها تاثیر می‌پذیرد. این تاثیر اجتناب‌ناپذیر است و نمی‌توان آن را انکار کرد. گرچه آدمی از قدرت اختیار بهره‌مند است، اگر مستعد غفلت از آن باشد و چون برگی خود را به دست باد بسپارد، اسیر بحران‌ها و تندبادهای زندگی خواهدشد. حافظ تاثیر محیط و چنین جبری را بسیار قوی می‌داند و از تاثیر آن سخن می گوید. تا حدودی لحن جبرگرایانه‌ی حافظ در اینجا مشهود است؛ گرچه گاه به سمت اختیار می‌رود و در ابیاتی از غزلیات خود آن را بسیار می‌ستاید و لازم می‌داند.

علی منهاج