خوشا نماز و نیاز کسی که از سرِ درد

می‌توان عبادات را به دو دسته تقسیم کرد: صوری و وجودی. عبادات صوری و ظاهری را هر کس می‌تواند انجام دهد و اغلبِ مردم چنین عباداتی دارند. یعنی صورتِ عبادت را انجام می‌دهند و به اینکه آن عبادت چه تاثیری در درونِ آنها دارد توجّهی ندارند و برای‌شان اهمیّتی ندارد. در حقیقت نوعی غفلت و ناآگاهی از هدف و فلسفهٔ عبادت دارند. اما گروهِ اندکی از آدمیان به نفس و هدف و تاثیرِ وجودیِ عبادت توجه دارند و صورت را برای رسیدن به مغز و جوهرِ عبادت انجام می‌دهند. حافظ برای تبیین این نکته نماز را مثال می‌زند که اگر با حضورِ ذهن و تعمّق در درون و به اصطلاح با درون‌نگریِ وجودی نباشد نه حظّی دارد و نه فایده و ثوابی بر آن مترتّب است.

علی منهاج