اين که فردا اين کُنم يا آن کُنم

مولانا بر عنصر اختیار انگشت تآکید می‌نهد و داشتن حقِ انتخاب را نشانه اختیار می‌داند. ایمانوئل کانت، فیلسوف ایده‌آلیست آلمانی، نیز بر عنصر اختیار یا به تعبیر فلسفی او «ارادهٔ آزاد» تاکید دارد. او می‌گوید ما دارای اختیار و ارادهٔ آزاد هستیم و این امری اثبات‌پذیر است. اعمالِ ارادیِ آزادِ ما در دنیای «پدیدارها»، انجام نمی‌شود بلکه در دنیای «ناپدیدار» رخ می‌دهد. ما آدمیان مفاهیمی اخلاقی مثل درست و غلط، باید و نباید را تجربه کرده‌ایم؛ این مفاهیم برای ما آشناست و می‌دانیم چه چیزی خوب است یا نیست و چه کاری باید انجام شود یا نشود. همهٔ ما حتی اگر بخواهیم هم نمی‌توانیم باورهای اخلاقی را نادیده بگیریم. کانت می‌گوید برای اینکه این مفاهیم و باورهای اخلاقیِ ما معنا داشته باشند، باید حقِ انتخابی داشته باشیم که کاری را انجام دهیم یا ندهیم. اگر ما چنین اختیاری نداشته باشیم، آن وقت نمی‌توانیم بگوییم بهتر است کاری را بکنیم یا نکنیم، زیرا به هیچ‌وجه در ارتباط با آن کار، اختیاری نداریم.

علی منهاج