جامی آموزش مقدماتی را نزد پدرش فرا گرفت و سپس به هرات رفت تا علوم دینی، ادبیات و فلسفه را بیاموزد. او در مدرسه نظامیه هرات تحصیل کرد و در ریاضیات و نجوم مهارت یافت. این دوره آموزشی او را به عنوان یک دانشمند برجسته مطرح کرد.
جامی برای تکمیل تحصیلات به سمرقند سفر کرد و نزد استادان مشهور مانند قاضی روم درس خواند. او در علوم عقلی مانند منطق و کلام تبحر یافت و حتی در مناظرهها شرکت کرد. این سفرها افق دید او را گسترش داد.
در جوانی، جامی به تصوف گرایش یافت و به طریقت نقشبندیه پیوست. او شاگرد سعدالدین کاشغری شد و سالها در خانقاه هرات به ریاضت پرداخت. این تجربه عرفانی، پایه آثار معنوی او را تشکیل داد.
پس از بازگشت به هرات، جامی به تدریس و نویسندگی پرداخت. او با سلطان حسین بایقرا، حاکم تیموری، روابط نزدیکی داشت و از حمایت دربار بهره برد. این دوره، زمان شکوفایی خلاقیت ادبی او بود.
جامی با علیشیر نوایی، وزیر و شاعر مشهور، دوستی عمیقی داشت. نوایی از پیروان نقشبندیه بود و جامی را به عنوان مرشد خود میدانست. این رابطه، تأثیر زیادی بر فرهنگ تیموری گذاشت.
آثار جامی متنوع است؛ او سه دیوان شعر سرود و منظومههای عاشقانهای مانند «یوسف و زلیخا» و «لیلی و مجنون» را در مجموعه «هفت اورنگ» گرد آورد. این آثار، شاهکارهای ادبیات پارسی محسوب میشوند.
در زمینه تصوف، جامی کتاب «نفحات الانس» را نوشت که زندگینامه عارفان است. همچنین «بهارستان» را به تقلید از گلستان سعدی تألیف کرد. آثار او بیش از ۵۰ کتاب شامل شعر، نثر و تفسیر است.
جامی در سالهای پایانی عمر، سفری به مکه انجام داد و در راه با دانشمندان دیدار کرد. او در سیاست دخالت نکرد اما مشاورههای معنوی میداد. زندگیاش نمونهای از توازن علم و عرفان بود.
جامی در ۹ نوامبر ۱۴۹۲ میلادی (معادل تقریبی ۱۸ عقرب ۸۷۱ خورشیدی) در هرات درگذشت. او به عنوان آخرین شاعر بزرگ کلاسیک پارسی شناخته میشود و میراثش در ادبیات و تصوف ماندگار است.
