زندگینامه حافظ شیرازی
نام کامل: شمسالدین محمد بن بهاءالدین محمد حافظ شیرازی
ملقب: لسانالغیب، ترجمانالاسرار، خواجهٔ شیراز
زادروز: حدود ۷۲۶ هجری قمری (۱۴۲۶–۱۳۲۵ میلادی) – تاریخ دقیق قطعی نیست
زادگاه: شیراز
درگذشت: ۷۹۲ هجری قمری (۱۳۸۹ میلادی)
مدفن: شیراز، آرامگاه حافظ (حافظیه)
حافظ شیرازی بزرگترین غزلسرای زبان فارسی و یکی از برجستهترین شاعران تاریخ ادبیات جهان است. دیوان او، که شامل غزلیات، قطعات، رباعیات و چند قصیده است، سرشار از شور عرفانی، عشق، رندی، نقد اجتماعی و فلسفهٔ زندگی است.
کودکی و خانواده
درباره سال تولد و جزئیات کودکی حافظ اسناد دقیقی موجود نیست. آنچه از منابع معتبر میدانیم:
-
پدرش از مردم شیراز و شاغل در کارهای بازرگانی یا دیوانی بوده است.
-
حافظ در کودکی پدرش را از دست داد و خانواده دچار تنگدستی شد.
-
برای امرار معاش مدتی در نانوایی کار کرد، اما همزمان به تحصیل علوم دینی و ادبی ادامه داد.
تحصیلات و استادان
حافظ از نوجوانی استعداد شگفتانگیز در قرائت قرآن داشت؛ به گفتهٔ منابع، او:
-
قرآن را از حفظ میدانست، به همین دلیل «حافظ» لقب گرفت.
-
علاوه بر تفسیر قرآن، فقه، حدیث و علوم بلاغی، ادب عربی را به خوبی فرا گرفت.
استادان احتمالی او بر اساس منابع تاریخی:
-
قوامالدین عبدالله
-
امیرعبدالله قبلهٔ شیرازی
-
شیخ مجدالدین علوی
زندگی ادبی و سیاسی
حافظ در دورهٔ حکومتهای مختلفی در شیراز (آلمظفر، آلاینچو، آلمظفر و تیموریان) زندگی کرد. او در شعرهایش:
-
گاهی مدح پادشاهان را گفته
-
اما در بیشتر موارد منتقد ریا، زهدفروشی و فساد سیاسی بوده است
به خاطر همین لحن انتقادی، او را “رند” نامیدهاند؛ شخصیتی آزاداندیش، حقیقتجو و بیاعتنا به ظواهر.
سفرها
حافظ برخلاف سعدی، کم سفر کرده است.
منابع معتبر تنها یک سفر قطعی را تأیید میکنند:
سفر به یزد
برای دیدار شاه شجاع یا بر اثر ناامنی در فارس.
سفر به هرمز / هند (مورد اختلاف)
برخی منابع تاریخی (مانند دولتشاه سمرقندی) اشاره دارند که حافظ به دعوت پادشاه گجرات قصد سفر به هند داشت و به هرمز رسید، اما سفرش نیمهکاره ماند.
محققان امروزی این روایت را مشکوک میدانند.
ویژگیهای شعری و سبک حافظ
۱. غزل عاشقانه و عارفانه
حافظ استاد بیبدیل غزل است و عشق در شعر او دو چهره دارد:
-
عشق زمینی، شیرین و لطیف
-
عشق عارفانه و خداجویانه
۲. رندی و نقد اجتماعی
او با زبان طنزآمیز و رندانه:
-
ریاکاران
-
زاهدان دروغین
-
متولیان دین
-
صاحبان قدرت
را نقد میکند.
۳. موسیقی زبان
غزلیات حافظ جزو موزونترین و خوشآهنگترین اشعار فارسی است.
۴. چندلایگی معنایی
هر بیت میتواند معنای:
-
عرفانی
-
عاشقانه
-
اخلاقی
-
اجتماعی
-
فلسفی
داشته باشد؛ به همین دلیل دیوان حافظ قابل تفسیرهای متعدد است.
آثار حافظ
برخلاف سعدی که آثار متعدد دارد، اثر اصلی و قطعی حافظ تنها یک اثر است:
دیوان حافظ
شامل:
-
حدود ۴۸۰ غزل (تعداد براساس نسخهها متفاوت است)
-
چند قصیده
-
قطعات
-
رباعیات
نسخههای معتبر دیوان حافظ از قرن هشتم به بعد پراکندهاند و توسط پژوهشگران بسیاری تصحیح شدهاند.
وفات حافظ
حافظ در سال ۷۹۲ هجری قمری در شیراز درگذشت.
در زمان دفن او اختلافی میان مردم پیش آمد، زیرا برخی به ظاهر اشعارش ایراد میگرفتند. برای حل اختلاف، گفتهاند که فال به دیوان حافظ گرفتند و این بیت آمد:
قدسیان آینهٔ خواجه در دست گرفتند
از مقامات معنویاش فال نوشتند
بدین ترتیب حافظ در گورستان مصلا (محل حافظیهٔ امروزی) به خاک سپرده شد.
منابع معتبر
منابع کلاسیک
-
دولتشاه سمرقندی، تذکرهالشعرا.
-
محمد گلاندام (یاریدهندهٔ حافظ در جمعآوری دیوان)، مقدمهٔ دیوان حافظ.
-
جامی، بهارستان.
منابع پژوهشی معاصر
-
قاسم غنی و محمدعلی فروغی، دیوان حافظ (مقدمهٔ کلاسیک و بسیار معتبر).
-
عبدالحسین زرینکوب، پیر گنجه در جستجوی ناکجاآباد.
-
شفیعی کدکنی، حافظ؛ قرنِ شاعر، شاعِرِ قرن.
-
کریم زمانی، شرح حافظ.
-
Encyclopaedia Iranica, Entry on Hafez.
-
Peter Avery, Hafez: Poet of Shiraz (دانشگاه کمبریج).
-
Gertrude Bell, Poems from the Divan of Hafiz (ترجمهٔ مشهور).
