دل آینهٔ صورتِ غیب است؛ ولیکن

دل جایگاهی است که در آنجا امورِ فراحسی ادراک می‌شود. این عبارت بدان معنا نیست که در درونِ دل قسمتی وجود دارد که عملاً کارش فهمِ امورِ فراحسی است بلکه بدین معناست که درونِ آدمی این قدرت را دارد که بدونِ استفاده از حواسِ پنج‌گانه اموری را درک کند که مادّی نیستند. عرفا این درون و ضمیرِ نهان را دل نامیده‌اند. جایی که گویی اصلی‌ترین و والاترین منبعِ کشف و شهود است. امّا آنها برای این دریافتِ فراحسی شرطی را نیز متذکّر شده‌اند و آن سبکی، پاکی و آزادگیِ دل است. دلی که گویی همچون آینه‌ای صاف و صیقلی است و می‌تواند به شفافیّت و وضوح اعماقِ هر پدیده‌ای را نشان دهد. سعدی بر این مسأله صحّه می‌گذارد و در حقیقت شدنی بودنِ آن را تأیید می‌کند. اینکه اگر آدمی دلی صاف و بری از زنگار داشته باشد می‌تواند اموری فراحسی یا به تعبیرِ او غیبی را درک کند.

علی منهاج