که نه هر دیدار صُنعش را سزاست
(مثنوی/دفتر پنجم)
جهان مادی جهان علل یا به تعبیر مولانا جهان سبب ها است. ماموریت آدمی در این عالم کشف علل است و چنین جستجویی برای هر انسانی مطلوب است. هر کس در سطح استعداد، دانش و تخصص خود می باید در کشف این علل بکوشد؛ اما گاه این کشف آنقدر ما را مشغول می دارد که از علّت العلل غافل می شویم گویی آن را مقصد نهایی و هدف اصلی در خلقت می پنداریم. به بیان دیگر علم و دانش محض و کشف علل مادی تنها نیمی از راه است و ناقص به نظر می رسد. چشم ظاهربین به کشف علت اکتفا می کند؛ اما کسی که هم به علم می پردازد و هم از آن علم آگاهی استخراج می کند چشم باطن بین دارد. مولانا می گوید همه سزاوار دیدن و کشف علتِ علت نیستند چون ظاهربین هستند و خود را فقط مشغول ظاهر می کنند. آنان چشم سر دارند ولی چشم دل ندارند. لذا چنین عالمانی گرچه علم و دانش دارند، عالم نابینا هستند.
اصل بیند دیده چون اکمل بُوَد
فرع بیند چونک مرد احول بُوَد
(مثنوی/دفتر پنجم)
علی منهاج
