با ما نه نم اشکی ونی چشم تری بود
لـبـریـز خـیـال تـو گـداز نـظـری بـود
ابوالمعانی رح
سیر ابوالمعانی در صَوَر خیال، رو در رو شدن واز شرم آب شدن با یک نظر (گداز نظر)…
واژه «گداز» درلغت نامه ها به معنی ذوب شدن، آب شدن بر اثر گرما، یا عمل گداختن است و در معنی مجازی به معنای سوز دل، اندوه، رنج، یا لاغری و نحیف شدن به کار میرود و همچنین در ترکیباتی مانند «جانگداز» (بسیار سوزنده) یا «دیرگداز» (که به کندی ذوب میشود).
و اما بیت بالا در چاپ رامپور و کابل اینطور درج گردیده است:
با ما نه نم اشکی و نی چشم تری بود
لبـریـز خـیـال تــو گـداز جــگـری بـود
اگر بیت را بر پایه بدیع وبیان قوت بخشیم، «چشم» با «نظر»همخوانی دارد و همین دو رابطه مصراع را برقرار کرده است؛ گرچه طرز چیدمان واژه در کلام بیدل طوریست که با استعمال هر واژه ی بیت مفهومی را در ذهن خواننده تداعی میکند. از سویی می پذیریم که دربیت فوق «دل» یا «جگر» محل گداز است که در اکثر آثار ابوالمعانی و شعرای کلاسیک و معاصر از «گداز دل» سخن ها دارند اما زیباست که به ترکیب سازی های عجیب بیدل رح به دیده ی رضایت بنگریم.
غزل مکمل در چاپ خدا بخش دارای هفت بیت بوده، اما در چاپ رامپور و کابل به تعداد ده بیت میباشد. صرف بیت دوم چاپ کابل در نسخه رامپور در جای بیت چهارم قرار دارد؛ از نظر من چاپ کابل درین قسمت درست تنظیم گردیده است.
به قلم: محترم قطره بقایی
نشر سخنور | Sokhanwar.Com
)
