سایه را تو شخص می بینی ز جهل

سایه‌ی شخص یعنی آنچه ظاهرِ شخص به ما می گوید. این ظاهر شامل گفتار و کردارِ افراد نیز می شود. ارزیابیِ ظاهر و قضاوت بر مبنای آن هم در علمِ روانشناسی و هم از منظرِ عرفانی نشانه ی سطحی‌نگری و جهل است. این کار گر چه آسان است اما عملی بیهوده و از سر نادانی است. روانشناسانِ حاذق هرگز در ارزیابی و تشخیص به ظاهر بسنده نمی کنند بلکه به آنچه در ورایِ نشانه های ظاهری نهفته است توجّه می کنند و آن را واکاوی می کنند. به تعبیر ساده تر، روانشناسی که علم را دقیق و عمیق آموخته است، هرگز فریبِ ظاهر افراد و گفته ها و اعمالشان را نمی خورد و در حینِ توجّه به نشانه های ظاهری، ریشه ها و علّت های نهانی را نیز می جوید. مولانا نیز به عنوانِ یک عارف همین شیوه را دنبال می کند و به ما نیز گوشزد می کند که به سرعت و در اندک زمانی نسبت به دیگران قضاوت نکنیم و عقیده دارد که قضاوتِ ظاهری جز جهل نام دیگری ندارد.

علی منهاج