در کارخانه‌ای که رهِ عقل و فضل نیست

حقیقتِ عالم از طریقِ عقل و علم قابل فهم نیست. اکتشافاتِ عقلی و علمی با فهم و درکِ حقیقتِ عالم متفاوت است. آنچه انسان با عقل و علم درمی‌یابد، ظاهرِ امورِ عالم است و نه حقیقتِ وجود آنها که ساحتی وسیع‌تر و عمیق‌تر دارد. حافظ به این امر اعتراف می‌کند که عقلِ ما ضعیف است و از درکِ حقیقتِ هستی عاجز می‌باشد و به همین دلیل بهتر است حدِّ خود را بداند، بر جای خویش بنشیند و به تعبیرِ او فضولی نکند. البته حافظ بر استفاده از عقل تأکید دارد و تنها می‌خواهد حدّ و توانِ آن را یادآور شود. عقل آنچنان قوی و بی‌نهایت نیست که حقیقت و جوهرِ رازهای عالم را درک کند.

علی منهاج